KAWSAYNINCHIK: JOSÉ MARÍA ARGUEDAS ALTAMIRANO. PACHAK WATANPI.

JOSE MARIA ARGUEDAS ALTAMIRANO

QICHWA WILLAKUYKUNA ANCHA MUNAQ. LLAQTAPA TUSUYNINKUNA TAKINKUNA RIQSIQ. José María Arguedas Altamirano, qichwa runam karqa.  Runa siminchikmanmi kastilla simipi qillqasqa kaq maytukunata tikramurqa.

Anta Waylla llaqtapim kay hatun taytanchik Victoria Altamirano Navarro warmimanta paqarimurqa. Wawa kayninpi kawsakuyninqa llumpay llumpay sasam karqa. 3 watayuqllaraq kachkaptinmi maman wañukurqa. Maman wañukusqan kimsa watallamantam 1917 watapi taytan huk warmiwan yapakurqurqa. Víctor Manuel Arguedas Arellano, José Maryapa taytan, lliw ayllunta Pukyu llaqtaman aparqurqa, chaymantañataq Lukanasman. Taytanqa michuqhinam llamkarqa, chaymi unaychaña kay llaqtapi llamkachkaptin llamkasqanmanta wischurqurqaku chayraykum wawqinchik José Maryaqa mama rantinwan qiparqa. Taytanñataqmi kaypi chaypi purispa runakuna amachastin llamkarqa.

Mama rantin llumpayta ñakachillaptin, 1926 watapi, Aristides sutiyuq wawqinwan kuska wasimanta lluptirqurqaku. “Viseca” sutiyuq tarpuna allpapim  pakakurqunku. Kay allpapim iskay wata qichwa runakunawan kuska kawsakurqaku. Qichwa runakunawan kuska kaspankum runa simitapas imayna kawsakusqankutapas yacharqurqaku. Iskay watamantaqa taytan kutimuspa makaspam churinkunata apakurqa.

Wiñasqanmanhinam Ika, Wankayu hinaspa Lima llaqtapi ñawinta kicharqa. Kay llaqtakunapim ñawicharqa. Chawpi yachayninta tukurquspañataqmi hatun yachay wasi San Marcusman lliw runakunapa qillqasqakuna ñawichananpaq, kikinpas simikunata riqsistin qillqasqakunata rikurichistin runakuman yachachinapaq ñawichaq yaykurqa. Hawa llaqtakunapa yachaynintawan kikinchikpa yachayninchiktawn wiñachiytam munarqa.

Kartakuna aypuq wasipim llamkarqa, chaypi llamkachkaptinmi yachakuqkunawan kuska Ispaña llaqtata amachastin purisqanrayku kay llamkayninmanta wischurqachikurqa.

Iskay watam Sexto sutiyuq kikasqa wasipi wichqarayarqa. Chaymanta lluqsirqamuspanmi Qusqu - Sikwani llaqtapi Kastilla simita yachachistin llamkarqa. Kay llamkaypi kachkaspam imayna rikchaq llaqtakuna kaynin tupachistin yachayta sinchita munarqurqa, chayraykum kay yachanamanpas winakurqurqa.

1941 watapim Ministerio de Educación sutiyuq wasipi llamkarqa. Lima llaqtapiñataqmi Alfonso Ugarte, Nuestra Señora de Guadalupe hinaspa Mariano Melgar suyuq yachay wasikunapi kastilla simita yachachistin llamkarqa. 1949 watapiñataqmi llamkayninmanta wakchakunapa sutinpi rimasqanrayku, qichwa runakuna, ñakakuq runakuna amachasqanrayku   yapamanta llamkayninmanta wischurqachikurqa.

1947 watamantam Pirúw suyupaq achka llamkanan wasikunapi llamkarqa. Yachayninpi, llamkayninpi allin qispisqaña, riqsisqaña kachkaspanpam, Pirúw suyu kamachikuqkuna llaqtanchikpaq, kawsayninchikpaq siminchikpaq mana allin allichakusqa kasqanraykum llumpayta ñakachirqa, chayraykum 1966 watapi yaqalla sipikurqurqa. 1969 watapipas chay ñakakuy hinalla ratapayarqa chaymi 28 punchaw aya marqa killapi, manaña kallpayuq kaspa, umanpi tuqyaykachikurqa; chayraykum 4 punchawmanta kay pachanchikmanta wiñaypaq ripukurqa.

Kaykunam allin riqsisqa qillqasqa maytunkuna  kachkan: “Agua”, “Yawar fiesta”, “Diamantes y pedernales”, “Los ríos profundos”, “Todas las sangres” y “El zorro de arriba y el zorro de abajo”.